Kraków podczas rozbicia dzielnicowego 1138-1319

Bolesław Krzywousty wydając testament chciał zapobiec walce o tron, którą sam niegdyś toczył ze swoim bratem. Zdawał sobie bowiem sprawę, że spory wewnętrzne mogły jedynie przynieść korzyści wrogom państwa. Jednak wola Bolesława Krzywoustego nie wypełniła się. Wkrótce po jego śmierci w 1138 r. między braćmi wybuchły walki, w następstwie których obalona została władza seniora. Państwo polskie rozpadło się wówczas na mniejsze księstwa, a ich władcy często toczyli ze sobą spory i walki. Rozbicie Polski trwało ponad 150 lat.

Bolesław Krzywousty w 1138 roku ustanowił Kraków stolicą dzielnicy senioralnej i siedzibą princepsa. Tym samym Kraków ponownie stał się stolica Polski. Jako pierwszy tytuł princepsa objął Władysław II Wygnaniec. Przegrany w sporze z braćmi zmuszony został do opuszczenia kraju w 1146 roku. Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Wschodnią Wielkopolskę otrzymał Mieszko III, a Sandomierskie młodszy Henryk (bez nadziału pozostał nieletni Kazimierz). W tym samym roku władzę w Krakowie przejął Bolesław IV Kędzierzawy. Za jego panowania do Krakowa sprowadzone zostały siostry zakonu Norbertanek.
Po śmierci Bolesława Kędzierzawego w 1173 roku księciem zwierzchnim został Mieszko Stary - książę Wielkopolski, który wskutek konfliktu z możnowładcami po 1179 roku został wygnany z kraju. Na tron w Krakowie powołano Kazimierza II Sprawiedliwego. Najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego popadł w konflikt z małopolskim możnowładztwem. Z pomocą małopolskiej opozycji wygnany Mieszko Stary w 1191 roku na krótko opanował Kraków, a władze przekazał swojemu synowi. Kazimierz sprawiedliwy bardzo szybko odzyskał tron. Po jego śmierci Mieszko III Stary rościł sobie prawo do objęcia tronu, jako że formalnie następcą tronu został dziesięcioletni wówczas Leszek Biały. W 1195 roku miała miejsce wojna między oddziałami Mieszka Starego a armią wojewody krakowskiego Mikołaja. W 1198 roku na mocy porozumienia o opiece nad Leszkiem Białym, władze przejął Mieszko III Stary. Rządził w Krakowie do 1199 roku.
W między czasie w 1184 roku na prośbę Kazimierza Sprawiedliwego sprowadzono do Krakowa ciało św. Floriana. A rok później rozpoczęto budowę kościoła św. Floriana. Według legendy konie przewożące ciało świętego zatrzymały się i nie ruszyły dopóki nie zdecydowano się wybudować na tym miejscu kościoła.

Kraków wiek XI i początek XII

Po śmierci biskupa Stanisława ze Szczepanowa król Bolesław II Śmiały został zmuszony do opuszczenia kraju. Na tronie zasiadł Władysław I Herman. Za jego przyczyną w 1079 roku Kraków przestał być stolicą Polski na rzecz Płocka. Według tradycji, ten sam władca w 1085 roku zlecił budowę kościoła św. Idziego w Krakowie, jako dziękczynienie po urodzeniu syna Bolesława Krzywoustego. Zlecił także aby ciało zamordowanego przed dziesięciu laty biskupa Stanisława przeniesiono i pochowano w katedry wawelskiej. Później powstała legenda o rozbiciu dzielnicowym Polski jako karze za morderstwo. Według niej polska rozpadła się tak jak członki poćwiartowanego biskupa. I to właśnie za wstawiennictwem św. Stanisława oczekiwano cudu zjednoczenia Polski po rozbiciu dzielnicowym.
Około 1090 roku także król Władysław I Herman, zaczął budowę drugiej katedry na Wawelu. W 1102 roku zmarł a jego ziemie - Mazowsze przejął Bolesław III Krzywousty. Panował on także na Śląsku, w Małopolsce i ziemi lubuskiej.
Według relacji Wincentego Kadłubka Bolesław popadł w konflikt z bratem Zbigniewem, którego skazał na wygnanie. Zbigniew za sojusznika miał niemieckiego króla Henryka V i prawdopodobnie w 1109 roku miała miejsce bitwa na Psim Polu, którą wygrali Polacy. Decyzją władcy Zbigniew po powrocie do Polski został z rozkazu brata oślepiony i wkrótce po tym zmarł.
Za to wykroczenie Bolesław Krzywousty został obłożony klątwa kościelną, za co musiał odpokutować postem, pielgrzymkami i rozdawaniem jałmużny.
Bolesław Krzywousty zmarł w 1138 roku. Na mocy testamentu wprowadził w Polsce zasadę senioratu. Podzielił Polskę między swoich synów. Najstarszy - "princeps" władał dzielnicą senioralną - Małopolską i Pomorzem Gdańskim. Władysław Wygnaniec otrzymał Śląsk, ze stolicą we Wrocławiu, Bolesławowi Kędzierzawemu przypadło Mazowsze, ze stolicą w Płocku. Mieszko Stary władał Wielkopolską, a Henryk Sandomierski ziemią sandomierską.

legenda o św. Stanisławie c.d.

Kościół paulinów na Skałce tradycja wiąże ze świętym biskupem Stanisławem ze Szczepanowa, który właśnie tutaj miał zostać zamordowany przez króla Bolesława Śmiałego, z którym popadł w konflikt.
Na dziedzińcu klasztoru znajduje się sadzawka św. Stanisława, do której, jak mówi legenda, zostały wrzucone poćwiartowane zwłoki biskupa. Wkrótce potem woda z sadzawki nabrała właściwości uzdrawiających, szczególnie skutecznie działając w przypadku chorób skóry i oczu.
Jeszcze do niedawna pielgrzymowano do tego miejsca nawet z odległych stron Polski, by doświadczyć na sobie cudownych właściwości uzdrawiającej wody.
Dziś sadzawka przez większą część roku stoi pusta i tylko barokowy pomnik św. Stanisława przypomina o tym, kto jest patronem tego miejsca, a jednocześnie – całej Polski.

legenda o Św. Stanisławie

Stanisław ze Szczepanowa (zm. 11 kwietnia 1079 w Krakowie) — polski duchowny katolicki, biskup krakowski, męczennik, święty, patron Polski, a także patron diecezji sandomierskiej. Pochodzenie i data urodzin Stanisława nie są znane. Według tradycji uznaje się, że urodził się 26 lipca 1030 w Szczepanowie. Studiował zapewne w opactwie tynieckim, Liege i Paryżu, ok. 1060 r. przyjął święcenia kapłańskie i został kanonikiem krakowskim, a w 1071 lub 1072 r. objął tamtejsze biskupstwo.

Zasłynął w Krakowie jako bezkompromisowy obrońca sprawiedliwości i ładu moralnego. Z tego powodu popadł w konflikt z królem Bolesławem Śmiałym. Nie wiadomo dziś, co było bezpośrednią przyczyną sporu. Najbardziej prawdopodobne wersje to: krytykowanie króla przez biskupa za tyranię i nadmierną surowość w karaniu rycerzy dezerterów i ich niewiernych żon, spór o posiadłość Piotrawin, którą Stanisław kupił dla diecezji jako zabezpieczenie finansowe (według legendy biskup wskrzesił poprzedniego właściciela, Piotra, żeby świadczył na procesie) albo udział biskupa w spisku mającym obalić Bolesława. Bp Stanisław rzucił klątwę na władcę, a ten skazał go na śmierć za zdradę.

Wincenty Kadłubek w Kronice polskiej podaje, że Bolesław Śmiały wraz z trzema dworzanami wywlókł biskupa sprzed ołtarza podczas odprawiania Mszy św. w kościele św. Michała na Skałce, własnoręcznie przebił go mieczem (stąd przydomek króla - Śmiały) i kazał poćwiartować. Zgodnie z legendą członki w cudowny sposób się zrosły (co podczas rozbicia dzielnicowego uważano za zapowiedź zjednoczenia Polski), a ciała strzegły orły. Wiadomość o mordzie wywołała powszechne oburzenie i opuszczony przez wszystkich król udał się na banicję.

Ku czci św. Stanisława co roku 8 maja odbywa się w Krakowie uroczysta procesja z jego relikwiami z Wawelu na Skałkę.

Kilka ciekawych informacji dotyczących św. Stanisława.

Kraków za panowania pierwszych Piastów

Pierwsi historyczni władcy Polski z rodu Piastów – Mieszko I (960-992), Bolesław Chrobry (1025), Mieszko II (1025-1031) – wybrali Wawel na jedną ze swych siedzib. Był to wtedy drewniano-kamienno-ziemny gród. W 1000 roku powstało biskupstwo krakowskie, co wymagało wybudowania katedry. Założenie tegoż biskupstwa związanego z arcybiskupstwem w Gnieźnie, było wiadomym znakiem połączenia się Małopolski z resztą ziem polskich pod panowaniem pierwszego koronowanego władcy Polski - Bolesława Chrobrego.
Jako pierwszy biskupstwo krakowskie objął biskup Poppon, a budowę katedry rozpoczęto w latach 20-tych XI wieku.Pomimo intensywnych badań archeologicznych nie udało się do tej pory zrekonstruować wyglądu tej pierwszej katedry wawelskiej), zwanej „chrobrowską”, która poświęcona była św. Wacławowi. Nie ma też zgodności co do czasu jej zniszczenia. Uważa się, że miało to miejsce w latach 40-tych XI wieku podczas najazdu księcia Brzetysława lub w latach 80-tych w czasie pożaru.
W 1038 roku po spaleniu przez Czechów Gniezna, stolica Polski została przeniesiona do Krakowa za sprawą Kazimierza I Odnowiciela (1034 - 1058). Kraków stał się główną siedziba książęcą.
Po śmierci Kazimierza Odnowiciela na tronie Polski zasiadł jego pierworodny syn Bolesław Śmiały (1042 - 1081). W 1072 roku mianował on nowym biskupem krakowskim Stanisława ze Szczepanowa, z którego osobą związana jest kolejna legenda.

Trochę z historii... wiek IX - X

Kopice Krakusa i Wandy powstały na przełomie VI i VII wieku.
Kolejne informacje o historii Krakowa dotyczą IX wieku. W drugiej połowie tego wieku powstało plemienne państwo Wiślan, którego centrum stanowił prawdopodobnie ówczesny Kraków. Państwo to utraciło niezależność na rzecz państwa Wielkomorawskiego, pod dowództwem Świętopełka. Po najeździe Węgrów Wiślanie odzyskali niepodległość w 907 roku, weszli jednak w luźną zależność z Czechami.
Całą tę sytuację na Ziemi Krakowskiej potwierdził w swoich zapiskach żyd, kupiec Ibrahim ibn Jakub który odbył podróż po krajach słowiańskich w latach 965 - 966. Jest on miedzy innymi autorem najstarszego opisu Pragi, oraz świadectwa, że pod zależnością czeskiego księcia znajdowała sie wtedy ziemia krakowska. Mieszka I nazywa w swoich kronikach "królem północy".

O Wandzie co nie chciała niemca

Postać Wandy została prawdopodobnie wymyślona przez Wincentego Kadłubka.
Według tego wybitnego kronikarza objęła ona władzę po odsunięciu od tronu syna Kraka (który prawdopodobnie zabił swego brata). Za jej rządów na Polskę najechał "tyran Lemański", którego atak udało się odeprzeć. Lemański wódz, okryty hańbą przegranej wygłosił na cześć Wandy pieśń pochwalną i popełnił samobójstwo. Królewna zaś rządziła długo i szczęśliwie, zostając do śmierci dziewicą.
Legenda o Wandzie według Jana Długosza
Po bezdzietnej śmierci synów Kraka na tronie zasiadła jego córka Wanda. ślubowała ona życie przeżyć w czystości, dlatego nie zgodziła sie ma małżeństwo z niemieckim księciem Rydgierem. Ten w poczuciu wzgardy i odmowy najechał ziemie Królestwa, aby siłą uzyskać to czego nie mógł zdobyć prośbą. jednak znaczniejsi niemieccy rycerze uważali tę wojnę za niesłuszną i odstąpili od walki. Książę zniesławiony i okryty hańbą, odebrał sobie życie "rzucając się na miecz, którego ostrze zwrócił ku sobie". Królowa zawarła ugodę z panami niemieckimi i nietknięte wojsko odprowadziła triumfalnie do Krakowa.
W podzięce bogom za tak znakomite zwycięstwo, w obecności polskich dostojników, po złożeniu ofiary ze zwierząt i odprawieniu nabożeństwa "ofiarowała się falom rzeki (Wisły), i pokryta nimi zginęła". Kilometr od Krakowa Wandzie wzniesiono wysoką na 14 metrów mogiłę, podobną do grobowca Kraka. Kopiec do dziś nazywany jest Kopcem Wandy, a miejscowość w której się znajduje nosi nazwę "Mogiła".
Przybliżone dane: wysokość 14 m (238 m n.p.m.), średnica podstawy 45-50 m, średnica ściętego szczytu - 9,5 m; objętość około 9 tys. m³.
Kopiec wieńczy marmurowy pomnik projektu Jana Matejki który ozdobiony jest kądzielą skrzyżowaną z mieczem oraz napisem "Wanda".

Kopiec Kraka

Według kolejnej legendy mieszkańcy Krakowa po śmieci króla Kraka usypali olbrzymi kopiec na prawym brzegu Wisły i tam zakopali zwłoki swego władcy.
Inna nazwa tego kopca to Rękawka, gdyż według legendy ziemię na zbudowanie wzniesienia poddani nosili w rękawach.

Kopiec Krakusa znajduje się w dzielnicy Podgórze, na Krzemionkach, na wysokości 255 metrów n.p.m. Legendarny grobowiec mierzy 16 metrów wysokości. Średnica podstawy wynosi 57 m, górna 8 m, a całkowita objętość wzniesienia to 19100 m³.
Pod koniec lat międzywojennych Kopiec Kraka został dokładnie przebadany. Jak sie okazało, wewnątrz natrafiono na ślady wysokiego słupa, do którego umocowano promieniście ułożone, wyplecione z wikliny przegrody. Przestrzeń między przegrodami wypełniona była kamieniami i ubitą ziemią. W górnych partiach kopca badacze natrafili na korzenie starego dębu. Uważają oni iż drzewo ścięto w momencie pojawienia się chrześcijaństwa, jako symbol pogan. Powstanie wzniesienia datuje się obecnie na VI - VIII w.
Choć rezultaty wykopaliska zaprzeczają legendzie, to faktem jest, iż podobne kopce można spotkać w znacznej części Europy. W większości przypadków pełnią one rolę grobowca.

legenda o smoku wawelskim

Król Krak (Krok) jako władca miasta dbał o bezpieczeństwo swych poddanych, których nękał "potwór olbrzymiej wielkości, mający wygląd smoka lub gada". Według legendy dla zaspokojenia głodu stwór porywał trzodę i bydło (w określonych ilościach) należące do mieszkańców. Gdy jego głód nie został zaspokojony, atakował i pożerał także ludzi.
Zwycięstwo nad potworem mieszkającym u podnóża krakowskiego Wzgórza Wawelskiego opisują dwie legendy. Według przekazu Marcina Bielskiego (historyk, renesansowy poeta) pogromcą smoka był ubogi szewczyk Skuba. Prawdopodobnie wypchał on baranią skórę siarką i pozostawił przed jamą smoka. "Całożercę" po zjedzeniu ów dania tak paliło w gardle, że "wypił pół Wisły" i pękł. W mieście zapanował spokój.
W "Kronikach" Wincentego Kadłubka wyczytać możemy, iż pogromcą smoka wawelskiego mógł być być syn króla Kraka.

Skąd taka nazwa?

Według legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich występuje postać księcia Kroka.